Hayvanlar ve Tarih: İslam Tarihi Kaynağı Olarak Dokuzuncu Yüzyıl Hayvan Kitapları Üzerine Bir İnceleme
Anahtar Kelimeler:
İslam Tarihi, İslam Tarihi Kaynakları, Hayvanlar, Zooloji, Baytarname, CâhizÖzet
İslam’ın ilk yıllarında sözlü kültür, yazılı kültüre göre ön plandaydı. Yazılı kültürün İslam medeniyetinde gelişmesi ile İslam tarihinin ilk iki kaynağı olan Kur’an ve hadislerin ardından şiir, ahbâr, eyyâmü’l-Arab ve ensâb gibi sözlü kaynaklar da en eski tarihsel kaynaklar arasında sayılmaya başlandı. Tarih yazımının ilk yazılı eserleri hadis, sîre ve megāzî kitapları şeklinde üretilirken, sonraki yüzyıllarda genel tarih, tabakât, vefeyât, edebiyat eserleri, fetih ve şehir tarihleri ile coğrafi eserler gibi türler kaleme alındı. Ancak bu tanınmış eserlerin yanı sıra, ayrı bir tür oluşturan hayvanlara ve hayvan bilimine adanmış kitapların da İslam tarihi araştırmaları için oldukça değerli veriler içerdiğini vurgulamak gerekir. Hayvanlar toplumun tüm katmanlarında hayati bir yer tutuyordu ve buna bağlı olarak şiirlerde ve ahbâr’larda büyük ilgi görüyorlardı. Sonraki yüzyıllarda, biriken bu bilgi ve deneyim, özellikle hayvanlara dair müstakil eserlerin ortaya çıkmasına vesile oldu. Hayvan kitapları genellikle edebiyat, zooloji veya sözlükbilim gibi alanlarda kaleme alınmış olsa da bunlar yalnızca tek bir tür veya disipline sınırlı metinler olarak ele alınmamalıdır. Dikkatle incelendiğinde, bu tür eserler İslam tarihi ile ilgili önemli tarihsel bilgiler sağlayabilmektedir. Bu eserler, büyük tarihsel çalışmalarda açıkça görünmeyen ya da göz ardı edilen sosyal uygulamaların, ekonomik kaygıların, kültürel algıların ve bilgi aktarım biçimlerinin izlerini muhafaza etmektedir. Bu nedenle, bu makale hayvan kitaplarına yalnızca edebi veya bilimsel derlemeler olarak değil, aynı zamanda tarihsel kaynaklar olarak okunup değerlendirilebilecek materyaller olarak da yaklaşmaktadır. Buna uygun olarak çalışma, seçilmiş örnekler aracılığıyla hayvan kitaplarının İslam tarihi için nasıl kaynaklar olarak yorumlanabileceğini ve ne tür tarihsel içgörüler sunabileceğini tartışmaktadır. Makalenin temel amacı, hayvanlar ve veterinerlikle ilgili kitapların İslam tarihi çalışmaları için tarihsel kaynaklar olarak kullanılabileceğini göstermektir. Metodolojik olarak makale, tümevarımsal akıl yürütme ve belge analizini kullanmaktadır. İlgili metinsel kanıtları toplayarak ve bunları karşılaştırmalı olarak değerlendirerek, çalışma hayvanlarla ilgili literatürün tarih yazımı potansiyelini savunmakta ve erken dönem İslam toplumu ile tarih yazımının daha kapsamlı bir şekilde anlaşılmasına yaptığı katkıyı vurgulamaktadır.
Referanslar
Aṣmaʿī, Abū Saʿīd ʿAbd al-Malik b. Qurayb. Kitāb al-khayl. ed. Ḥāṭim Ṣāliḥ al-Dāmin. Damascus: Dār al-Bashāʾir, 1430/2009.
Aycan, İrfan. “Emevîler Döneminde İlmî Hayat”. Emevîler Dönemi Bilim, Kültür ve Sanat Hayatı. 35-73. Ankara: Ankara Okulu Publications, 2011.
Aydın, Mükerrem - Aydın, Zülfikar. İbn Avvâm Terceme-i Kitâbü’l-Filâha (Zootekni Kısmı) İnceleme-Çevirimetin-Sözlük. İstanbul: Kitabevi Publications, 2012.
Baktır, Mehmet. “Cahız’ın Varlık ve Tabiat Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (December 2006), 237-256.
Baş, Eyüp. “Bir Akademik Disiplin Olarak İslâm Tarihi”. Dini Araştırmalar Dergisi 14/39 (December 2011), 20-49.
Bayrakdar, Mehmet. “Hayvan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/85-92. İstanbul: TDV Publications, 1998.
al-Dhahabī, Abū ʿAbd Allāh Shams al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad. Siyar aʿlām al-nubalāʾ. 18 Volumes. Cairo: Dār al-Ḥadīth, 1427
Dīnawarī, Abū Ḥanīfa. Bal ve Balarısı Kitabı. trans. Ümit Demirhan. İstanbul: Hidva Publisher, 2008.
Durmuş, İsmail. “İbnü’l-A‘râbî, Ebû Abdullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/487-488. İstanbul: TDV Publications, 1999.
Durmuş, İsmail. “Sözlük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/398-401. İstanbul: TDV Publications, 2009.
Erk, Nihal. “Bir Baytarnâme İncelemesi”. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 6/1-2 (1960), 126-135.
Erk, Nihal. Veteriner Tarihi. Ankara: A.Ü. Veteriner Fakültesi, 2. bsk., 1978.
Erk, Nihal - Dinçer, Ferruh. “XVinci ya da XVIıncı Yüzyıla Ait Olduğu Sanılan Bir Baytarnâme İncelemesi”. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 14/2 (1967), 117-139.
Günaltay, Şemsettin. İslam Tarihinin Kaynakları -Tarih ve Müverrihler-. İstanbul: Endülüs Publications, 1991.
Hamîdullah, Muhammed. “Dîneverî’, Ebû Hanîfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/356-358. İstanbul: TDV Publications, 1994.
Ibn Akhī Ḥizām al-Khuttalī. Kitāb al-furūsiyya wa’l-bayṭara. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 3174/1, 1a-135a.
Ibn Akhī Ḥizām al-Khuttalī. Kitāb al-khayl wa’l-furūsiyya wa’l-bayṭara. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hafîd Efendi, 257, 1a-110a.
Ibn ʿAsākir, Abū al-Qāsim ʿAlī b. al-Ḥasan. Taʾrīkh madīnat Dimashq. ed. ʿUmar b. Gharāma al-ʿAmrawī. 80 Volumes. Beirut: Dār al-Fikr, 1415/1995.
Ibn Khaldūn. al-Muqaddima. ed. ʿAbd Allāh Muḥammad Darwīsh. Damascus: Dār al-Yaʿrī, 2004.
Ibn Khallikān, Abū al-ʿAbbās Shams al-Dīn Aḥmad b. Muḥammad. Wafayāt al-Aʿyān wa-Anbāʾ Abnāʾ al-Zamān. ed. Iḥsān ʿAbbās. 7 Volumes. Beirut: Dār Ṣādir, 1978.
İbn Qutayba, Abū Muḥammad ʿAbd Allāh b. Muslim al-Dīnawarī. ʿUyūn al-akhbār. 4 Volumes. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿArabiyya, 1343.
Ibn al-Nadīm, Muḥammad b. Isḥāq. el-Fihrist. ed. Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Publications, 2017.
Ibn al-Aʿrabī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Ziyād. Asmāʾ khayl al-ʿArab wa-fursānihā. ed. Ḥātim Ṣāliḥ al-Dāmin. Damascus: Dār al-Bashāʾir, 1430/2009.
Ibn al-Jawzī, Abū al-Faraj Jamāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān b. ʿAlī. al-Muntaẓam fī Tārīkh al-Mulūk wa’l-Umam. ed. ed. Muḥammad ʿAbd al-Qādir ʿAṭā and Muṣṭafā ʿAbd al-Qādir ʿAṭā. 19 Volumes. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1412/1992.
Ibn al-Kalbī, Abū al-Mundhir Hishām b. Muḥammad. Nasab al-khayl fī al-Jāhiliyya wa’l-Islām wa-Akhbāruhā. ed. Ḥāṭim Ṣāliḥ al-Dāmin. Damascus: Dār al-Bashāʾir, 1423/2003.
Jāḥiẓ, Abū ʿUthmān ʿAmr b. Baḥr. al-Bighāl. Beirut: Dār wa Maktabat al-Hilāl, 1418.
Jāḥiẓ, Abū ʿUthmān ʿAmr b. Baḥr. Kitāb al-ḥayawān. ed. Muḥammad Bāsil. 4 Volumes. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2011
Kaya, M. Cüneyt. “İbn Ahî Hizâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1/585. İstanbul: TDV Publications, 2016.
Kırbıyık, Kasım. “Baytarlık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/278-282. İstanbul: TDV Publications, 1992.
Macit, Muhittin. “Tercüme Hareketleri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/498-504. İstanbul: TDV Publications, 2011.
Maʿmar b. al-Muthannā, Abū ʿUbayda. Kitāb al-khayl. ed. Fritz Krenkow. Hyderabad: Dār al-Maʿārif al-ʿUthmāniyya, 1358/1939.
McDonald, M. V. “Bir Tür Olarak Arap Edebiyatında Hayvanı Konu Alan Kitaplar”. trans. Şener Şahin. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 16/2 (2007), 393-403.
Ortakcı, Halil. “Kitâbü’l Hayevânlar”. İslam Tarih Usulü ve Kaynakları -2-. ed. Mehmet Mahfuz Söylemez. 87-97. Ankara: Ankara Okulu Publications, 2023.
Özaydın, Abdülkerim. “Av”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/101-104. İstanbul: TDV Publications, 1991.
Ritter, Hellmut. “Le Parure des Cavaliers und die Literatur über die ritterlichen Künste”. Der Islam 18 (1929), 116-154.
Ṣafadī, Abū al-Ṣafā (Abū Saʿīd) Ṣalāḥ al-Dīn Khalīl ibn ʿIzz al-Dīn Aybak. al-Wāfī bi’l-Wafayāt. ed. Aḥmad al-Arnaʾūṭ and Turkī Muṣṭafā. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth, 1420.
al-Samʿānī, Abū Saʿd ʿAbd al-Karīm b. Muḥammad. al-Ansāb. ed. A ʿAbd al-Raḥmān b. Yaḥyā et al. 13 Volumes. Hyderabad: Dār al-Maʿārif al-ʿUthmāniyya, 1382/1962.
Sezgin, Fuat. İslam’da Bilim ve Teknik. 5 Volumes. İstanbul: İstanbul Metropolitan Municipality Culture Co. Publications, 2008.
Shahîd, Irfan. Byzantium and the Arabs in the Sixth Century. 2 Volumes. Washington: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 2009.
Shehada, Housni Alkhateeb. Mamluks and Animals: Veterinary Medicine in Medieval Islam. Leiden: Brill, 2013.
Şen, Mesut. “Baytarnâmeler”. Türk Kültüründe At ve Çağdaş Atçılık. ed. Emine Gürsoy Naskali. İstanbul: Resim Publications, 1995.
Şeşen, Ramazan. “Câhiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/20. İstanbul: TDV Publications, 1993.
Ṭabarī, Abū Jaʿfar Muḥammad b. Jarīr. Tārīkh al-Umam wa’l-Mulūk. ed. Muḥammad Abū Faḍl Ibrāhīm. 11 Volumes. Cairo: Dār al-Maʿārif, 1387/1967.
Tülücü, Süleyman. “Asmaî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/499-500. İstanbul: TDV Publications, 1991.
Tülücü, Süleyman. “Kelbî, Hişâm b. Muhammed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/204-205. İstanbul: TDV Publications, 2002.
Tülücü, Süleyman. “Ma‘mer b. Müsennâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/551-552. İstanbul: TDV Publications, 2003.
Uzun, Taceddin. “el-Câhız ve İlmu’l-Luğadakî (Dilbilimdeki) Yeri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/10 (2000), 89-118.
Velioğlu, Tuğba. İslam Tarihinin İlk Dönemlerinde Veteriner Hekimlik Faaliyetleri (Hicri I-III. /Miladi VI-IX. Yüzyıllar). Samsun: Ceylan Publisher, 2021.
Versteegh, Kees. Pidginization and Creolization: The Case of Arabic. Amsterdam: John Benjamin Publishing Company, 1984.
Yāqūt al-Ḥamawī, Abū ʿAbd Allāh Shihāb al-Dīn. Muʿjam al-Buldān. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, 1399.
Yāqūt al-Ḥamawī, Abū ʿAbd Allāh Shihāb al-Dīn. Muʿjam al-Udabāʾ. ed. Iḥsān ʿAbbās. 7 Volumes. Beirut: Dār al-ʿArabī al-Islāmī, 1414/1993.
Yazıcı, Hüseyin. “İbn Kuteybe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/145-149. İstanbul: TDV Publications, 1999.
Yılmaz, Metin. “Müslüman Arap Toplumunda Av Sanatı ve Siyasî Hayata Yansımaları: Abbâsi Örneği”. EKEV Akademi Dergisi 9/22 (2005), 245-264.
Yiğit, Ali. İlm-i Fürusiyet” İsimli Baytarnâmenin Veteriner Hekimliği Tarihi, At Yetiştiriciliği ve Hastalıkları Açısından İncelenmesi. Konya: Selçuk University, Institute of Health Sciences, Ph.D. Dissertation, 2011.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Tuğba Velioğlu
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Dergimizde yayımlanan makaleler, 