Social Services Related to Health in the Bahri Mamluk Period, Excluding Hospitals
Keywords:
Pharmacy, Khanqah, Madrasa, Social Work, WaqfAbstract
Social work is an interdisciplinary field aimed at helping individuals and communities cope with structural and individual challenges such as poverty, inequality, illness, and social exclusion. Contrary to the common perception that social services are a product of the modern era, various forms of social work practices have historically emerged in different socio-political contexts. In this regard, institutionalized practices of social assistance and solidarity were evident in the medieval Islamic world. During the Bahri Mamluk period (1250–1382), which represents the first phase of the Mamluk Sultanate, institutions other than hospitals played a significant role in dispensing health-related services. In this period, structures such as maktabs, madrasas, khanqahs, ribats, caravanserais, and prisons functioned not only as centers of education, worship, or accommodation, but also as venues providing basic healthcare and organizing social assistance activities.
Through these institutions, the population was offered free access to medicine, food, clothing, shelter and personal care services. These provisions particularly benefited disadvantaged groups such as students, orphans, the poor, travelers and prisoners. The accessibility of such services without charge reflects a well-established understanding of social welfare and public responsibility during the study period.
This study aims to examine the social service practices implemented in non-hospital treatment centers during the Bahri Mamluk era within a historical framework. Relying on primary sources such as waqfiyya texts, historical documents, and the works of contemporary authors, as well as secondary academic literature, the study seeks to reveal the functional and social significance of these institutions. In doing so, it demonstrates their historical relevance within the broader discipline of social work and contributes to a deeper understanding of institutionalized welfare mechanisms in pre-modern Islamic societies.
References
Ahmed, İsa. Târihu’l-Bîmâristanat fi’l-İslam. 1 Cilt. Beyrut/Lübnan: Daru’r-Raidi’l-Arabi, 1401.
Ali, Ali Seyyid. el-Kuds fi’l-asri’l-Memlûkî. Kahire: Dârü’l-Fikr, 1986.
Âşûr, Saîd Abdülfettâh. el-Mücteme‘ el-Mısrî fî Asr Selâtin el-Memâlik. Kahire: Daru’n-nahdati’l-arabiyye, 1992.
Atmaca, Esra. Kara Veba Memlükler’de Salgın ve Toplum (748/1348-1349). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2021.
Azb, Halid. Esvâr ve Kal’atü Selâhaddin. Kahire: Daru Zehrai’ş-Şark, ts.
Belevî, Alemüddîn Hâlid b. Îsâ. Tâcü’l-mefrik fî tahliyeti ʿulemâʾi’l-meşrik. İşrafu’l-lecneti’l-müştereketi li neşri’t-turasi’l-İslami beyne’l-memleketi’l-mağribiyyeti ve devleti’l-imareti’l-Arabiyyeti’l-müttehideti, ts.
Berkey, Jonathan. “Culture and Society during the late Middle Ages”. ed. Carl F. Petry. Cambridge: The Cambridge History of Egypt, 2006.
Cevherî, İsmâîl b. Hammâd. Tâcü’l-luġa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlim Li’l-Melayin, 1407.
Çelik, Yılmaz. İslâm’da Sosyal Hizmetler Hz. Peygamber Dönemi. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
Dilik, Said. “Sosyal Güvenlik ve Sosyal Hizmetler Arasındaki İlişkiler”. 73-84. Ankara: Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü Yayını, 1968.
Ebû zer el-Halebî, Muvaffakuddîn Ahmed b. İbrâhîm. Künûzü’z-zeheb fî târîhi Haleb. 2 Cilt. Haleb: Daru’l-kalem, 1417.
Ebu Zeyd, İslam İsmail Abdulfettâh. “Hukuku’l-mesâcinîn fî Mısır ve Beledi’ş-Şâm fî asri’l-Devleti’l-Memlûkiye (648-923/1250-1517)”. Mecelletun Dirâsetu Tarihiyyetun/ Aden Centre for Historical Studies 9 (2022), 45-81.
Emin, Muhammed Muhammed. el-Evkâf ve’l-hayatu’l-ictimaiyye fî Mısır 648-963/1250-1517, dirasetun tarihiyyetun vesâikiyyetun. Kahire: Daru’l-kutub ve’l-vesaiki’l-kavmiyye, 1435.
Erol, Burak Gani. “Memlûkler Zamanında Mısır Hac Güzergâhı – Kâhire’den Mekke’ye Uzanan Kutsal Yolculuk”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2019), 264-314. https://doi.org/10.32950/rteuifd.628790
Gazzî, Kâmil b. Hüseyin. Nehrü’z-zeheb fî tarih-i Haleb. 3 Cilt. Haleb: Daru’l-kalem, 2. Basım, 1419.
Hace, Hayat Nasır. Sultan Nasır Muhammed b. Kalavun ve Nizâmu’l-Vakfi fi Ahdihi. Kuveyt: Mektebetu’l-Fellah, 1403.
Hamza, Abdullatif. el-Hareketü’l-Fikriyye fî Mısr fi’l-Asreyni’l-Eyyûbiyyi ve’l-Memlûkiyyi’l-Evvel. Kahire: el-Heyetü’l-Mısrıyyetü’l-âmmetü li’l-kitâb, 2016.
İbn Battûta, Şemsüddîn Muhammed b. Abdillâh. Tuhfetü’n-nüzzâr fî ġarâʾibi’l-emsâr ve ʿacâʾibi’l-esfâr. 5 Cilt. Rabat: Akademiyyetu’l-memleketi’l-mağribiyyeti, 1417.
İbn Cübeyr, Muhammed b. Ahmed. Rihletu İbn Cübeyr. Beyrut: Daru’l-Beyrut li’tibâa ve’n-neşr, ts.
İbn Dokmak, Sârimüddîn İbrâhîm b. Muhammed. Kitâbü’l-İntisâr li-vâsıtati ʿikdi’l-emsâr. Beyrut: el-Mektetu’t-ticariyeti li’t-tibaati ve’n-neşr ve’t-tevzî, ts.
İbn Ebû Usaybia, Muvaffakuddîn Ahmed b. el-Kāsım. Uyûnü’l-enbâʾ fî tabakāti’l-etıbbâ. thk. Nizâr Rızâ. 1 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Mektebetü’l-hayat, ts.
İbn Habîb, Bedrüddîn el-Hasen b. Ömer. Tezkiretü’n-nebîh fî eyyâmi’l-Mansûr ve benîh. thk. Muhammed Muhammed Emin - Said Abdulfettah Aşur, 3 Cilt. Matbaatu Daru’l-kutub, 1976.
İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. ed-Dürerü’l-kâmine fî aʿyâni’l-miʾeti’s-sâmine. thk. Muhammed Abdülmuîd Han. 6 Cilt. Saydar Abâd/Hindistan: Meclisu daireti’l-meârifi’l-Osmaniyye, 1392.
İbn Hacer, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. İnbâʾü’l-ġumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr. thk. Hasan Habeşî. 4 Cilt. Mısır: el-Meclisu’l-A’la li’ş-şuuni’l-İslamiyye-Lecnetu ihyai’t-turâsi’l-İslamiyye, 1389.
İbn Haldun, Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-âs̱arahüm min-ẕevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Halil Şehade. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1408.
İbn İbrâhîm, Alî b. Mübârek. el-Hıtatü’t-Tevfîkıyyetü’l-cedîde li Mısır, Kahire ve Muduniha ve Biladuha, el-Kadime, ve’ş-şehire. Bulak/Mısır: Matbaatu’l-emiriyye bi Bulak, 1306.
İbn İyâs, Zeynüddîn Muhammed b. Şehâbiddîn Ahmed. Bedâʾiʿu’z-zühûr fî vekāʾiʿi’d-dühûr. thk. Muhammed Mustafa. Kahire, 1963.
İbn Kesîr, İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Ali Şiri. 14 Cilt. Daru ihyau’turasi’l-arabi, 1408.
İbn Şâhin ez-Zâhirî, Garsüddîn Halîl. Zübdetü Keşfi’l-memâlik ve beyâni’t-turuk ve’l-mesâlik. Paris: Matbaatu’l-cumhuriyye, 1893.
İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf el-Atâbekî. el-Menhelü’s-sâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî. thk. Muhammed Muhammed Emin. 7 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l Mısriyyeti’l-Amme li’l Kitâb, 1984.
İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf el-Atâbekî. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kāhire. 16 Cilt. Mısır: Vizaretu’s-sakafeti ve’l-irşâdi’l-kavmi, Daru’l-kutub, ts.
İbnu’l-Furât, Nâsırüddîn Muhammed b. Abdirrahîm. Târîhu’d-düvel ve’l-mülûk’ün. thk. Kostantin Zureyk - Necla İzzeddin. 9 Cilt. Beyrut: el-Matbaatu’l-Amerikaniyye, 1949.
İbnü’l-Hâc, Muhammed b. Muhammed. el-Medhal ilâ tenmiyeti’l-aʿmâl bi-tahsîni’n-niyyât ve’t-tenbîh ʿalâ baʿżi’l-bidaʿ ve’l-ʿavâʾidi’lleti’ntuhilet ve beyâni şenâʿatihâ ve kubhihâ. 4 Cilt. Daru’t-turas, ts.
İbnü’l-Müstevfî, Şerefüddîn el-Mübârek b. Ahmed el-Erbîlî. Târîhu İrbil. thk. Sâmî İbn Seyyid Hamâses- Sakkār. 2 Cilt. Irak: Vizaretü’s-sakafeti ve’l-i’lâm-Daru’r-Reşid li’n-Neşr, 1980.
İbnü’l-Verdî, Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer. Tetimmetü’l-Muhtasar fî ahbâri’l-beşer. 2 Cilt. Lübnan/Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1417.
Kalkaşendî, Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-aʿşâ fî sınâʿati’l-inşâʾ. 15 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, ts.
Kanat, Cüneyt. “Kârimî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-2/26-28. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
Kâşif, Seyide İsmail. Ahmed b. Tolun. 1 Cilt. Kahire: ed-Daru’l-kavmiyye li’t-tıba’a ve’n-neşr, 1965.
Keleş, Hilmi. Bahrî Memlüklerinde Sosyal Hizmetler (1250-1382). Çorum: Hitit Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
Kortantamer, Samira. “Memlûklerde Hapishaneler”. Hapishane Kitabı. ed. Emine Gürsoy Naskali - Hilal Oytun Altun. 93-101. İstanbul: Kitabevi, 2004.
Makkarî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. Nefhu’t-tîb min ġusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâni’d-dîn İbni’l-Hatîb. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut/Lübnan: Dâru Sadr, 1997.
Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. el-Mevâʿiz ve’l-iʿtibâr bi- zikri’l-hıtat ve’l-âs̱âr. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1418.
Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. 8 Cilt. Lübnan/Beyrut: Daru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1418.
Makrîzî, Takıyyüddîn Ahmed b. Alî. İġāsetü’l-ümme bi-keşfi’l-ġumme. thk. Kerim Hilmi Ferhat. Aynun li’d-diraseti ve’l-buhusi’l-insaniyyeti ve’l-ictimâiyyeti, 1407.
Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Daru’l-kutub ve’l-vesaiki’l-kavmiyye, 1423.
Ömerî, Şihâbüddîn Ahmed b. Yahyâ. Mesâlikü’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr. 27 Cilt. Abu Dabi: el-Muctemau’s-sakafi, 1423.
Özdal, Ahmet N. Orta çağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul: Selenge, 2016.
Refa’î, Hala Navaf Yusuf. es-Sucûn fî Mısır fî’l-asri’l-Memlûkî (648-923/1250-1517). Külliyâtu dirâseti’l-ulyâ el-Câmiatü’l-Ürdüniyye, 2008.
Sabra, Adam. el-Fakru ve’l-ihsânu fî Mısr asri Selâtini’l-Memâlik 1250-1517. çev. Kâsım Abduh Kâsım. Kahire: Li’l-Meclisi’l-âla li’s-sekâfeti, 2003.
Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. Aʿyânü’l-ʿasr ve aʿvânü’n-nasr. thk. Ali Ebû Zeyd vd. 5 Cilt. Beyrut/Lübnan, Dımaşk/Suriye: Daru’l-fikri’l-muâsır, Daru’l-fikr, 1418.
Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed Arnavut - Mustafa Türki. 29 Cilt. Beyrut: Daru ihyâu’t-turas, 1420.
Saîd, Ubeyr İnâyet. “Hankahâtu Mısır hatta nihayeti asri’l-Memâliki’l-Bahriyye 648-784/1250-1382”. İraqi Academic Scientific Journals 233 (2012 1433), 1455-1485.
Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. ed-Davʾü’l-lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. 12 Cilt. Beyrut: Menşurâtu daru mektebeti’l-hayat, ts.
Seyyid Ali, Ali. “Dirâsetun fi Vesikati Vakfi’s-Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun alâ Münşeâtihi fi’l-Kuds eş-Şerif”. Feyyum Üniversitesi, Ruznâme Dergisi 9/9 (2011), 9-34. https://doi.org/10.21608/ruznama.2011.100138
Sönmez, Selami. “Orta Çağ Türk ve İslam Dünyasında Kervansaraylar (Hanlar-Ribatlar)”. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 15 (2007), 270-296.
Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Muʿcemü’ş-şüyûh. thk. Beşar Avad vd. 1 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2004.
Sübkî, Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî. Muʿîdü’n-niʿam ve mübîdü’n-nikam. 1 Cilt. Beyrut/Lübnan: Müessetü’l-kütübi’s-sakâfiyye, 1407.
Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Hüsnü’l-muhâdara. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Mısır: Daru İhyau kutubi’l-Arabiyye-İsa el-babi’l-Halebi ve Şirkah, 1387.
Şeşen, Ramazan. Haçlılar ve Moğollar Önünde Sultan Baybars. İstanbul: Yeditepe yayınevi, 3. Basım, 2021.
Terzioğlu, Arslan. “Bîmâristan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/163-178. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
Uyanık, M. Zeki. “Batı ve Doğu Kültüründe Hapishane”. Mîzânü’l-hak İslami İlimler Dergisi 4 (2017), 87-134.
Yediyıldız, Bahaeddin. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/479-486. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/90-97. Ankara, 2004.
Yûnînî, Kutbüddîn Mûsâ b. Muhammed. Zeylü Mirʾâti’z-zamân. 4 Cilt. Kahire: Daru’l-Kutubi’l-İslamî, 1413.
Zebîdî, Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. 40 Cilt. Daru’l-hidaye, ts.
Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-Arab, 1413.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Hilmi Keleş
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
The journal is licensed under a 