Merînî Dönemi MağribTıbbına Kısa Bir Giriş
Anahtar Kelimeler:
Mağrib, Meriniler, Fas, Tıp İlmi, Tedavi YöntemleriÖzet
Berberîlerin büyük kollarından biri olarak Mağrib-i Evsat’tan çıkıp Mağrib’in hemen her tarafına yayılan Zenâte kabilesine mensup Merînî Devleti, 1196-1465 yılları arasında hem Mağrib hem de Endülüs’ün bazı şehirlerinde hüküm sürmüştür. Hâkimiyet kurdukları şehirlerde ilmin gelişmesine katkıları; ilmî kurumları güçlendirme ve yenilerini inşa faaliyetleri, ulemayı ve talebeyi destekleme, rihlelere imkân hazırlama, eser telifini taltif etme, Mağrib’e ulema daveti şeklinde olmuştur. Özellikle Merînî Sultanları Ebü’l-Hasan ve ardından yönetime gelen oğlu Ebû İnan bu hususta ön plana çıkan isimlerdir.
İnsanın hikâyesinde hastalıklara karşı şifa arama, iâdeti’s-sıhh ve hıfzı’s-sıhha en temel meselelerinden olmuştur. Bu arayışta oluşan maddî ve manevî birikimler kişiyi tıbbî bilgiye, eskiyle yeniyi birleştirmeye, günceli etkilemeye ve etkilenmeye götürmüştür. Abbâsiler Dönemi’nde kültürler arası etkileşim ve tercümelerle medeniyet seviyesine çıkmış olan bu birikim sadece Meşrik’in değil Mağrib’in ve Endülüs’ün de ilmî altyapısını oluşturmuş; gelişmelere imkân hazırlamıştır. Merînîler de bunlardan faydalanan Kuzey Afrika İslâm devletlerinden birisidir.
Bu çalışmada İslâm medeniyetinin batı tarafında ilmî faaliyet zincirine bir halka eklemiş olduğunu düşündüğümüz ve ayrıca bu katkısının içerisinde yer alan tıbbî gelişmelerin hem bölge hem İslâm coğrafyasına etkili izler bıraktığını belirttiğimiz Merînîler’in tıp tarihine, tıbbî gelişmelere katkılarına örneklerle giriş yapmak hedeflenmiştir. Onların döneminde tıbbiyenin kurumsallaşması için yapılan inşa faaliyetleri, tıp ulemasının çalışmaları, Endülüs ve Meşrik etkisi, bitkilerin sıhhiyede kullanım özellikleri, kaynak sularının devlet desteğiyle kullanımının kolaylaştırılması ve halk tarafından tercih edilmesi kısaca bahsedilecek konular arasında yer almaktadır.
Referanslar
Abattouy, Muhammed. “Dirâsetü’l-vebâ ve sübülü’t-teharrur minh”. Mecelletü’l-evbie fi’t-tıbbi’l-Arabî ve fi’t-târîhi’s-sekâfî ve’l-ictimâî, 22 (2022), 1-29.
el-Arabî el-Hattâbî, Muhammed. el-Eğdiyetü ve’l-edviyetü ınde müellifi’l-Garbi’l-İslâmî. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, ts.
el-A’racî, Nidâl Müeyyed. ed-Devletü’l-Merîniyye alâ ahdi’s-Sultan Yûsuf b. Ya‘kūb el-Merînî (685-706/1286-1306). Câmiatü Musul, Yüksek Lisans Tezi, 1425/2004.
Atmaca, Esra. Kara Veba Memlükler’de Salgın ve Toplum (749/1348-49). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2021.
Bin Aslûn Zehra-BelHezîl Cîhâd. el-Maraz ve’l-vebâ min hilâli’l-müellefâti’t-tıbbiyye bi’l-Mağribi’l-İslâmî el-karneyn: (4-8h/10-14m). Cezair: Teati Camiatü İbn Haldûn, Yüksek Lisans Tezi, 2020-2021.
Ceznâî, Ali. Cenâ zehratü’l-âs fî binâi medîneti Fâs. thk. Abdülvehhâb b. Mansûr. Rabat: Matbaatü’l-Mülkî, 1411/1991.
Fırat, Nurullah. “Abbâsîler’de Büveyhî Hâkimiyeti Sonuna Kadar Bağdat Merkezli Sağlık Kuruluşları”, Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi 3/1 (2024),1-10.
Gözütok Tamdoğan, Zehra. Mağrib’in Unutulan Hanedanı Merînîler (592-869/1196-1465). Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
el-Hallâbî, Abdüllatif. el-Hıref ve’s-sanâi’ ve edvâruhe’l-iktisâdiyye ve’l-ictimâiyye bi-medineti Fas hilâle’s-asreyn el-Merinî ve’l-Vattâsî (669-960/1270-1550). Kahire: Mektebetü’s-Sekafeti’d-Diniyye, 2011.
Harekât, İbrâhîm. el-Mağrib abre’t-târîh. 1-3. Dârülbeyzâ: Dârü’r-Reşâdi’l-Hadîse, 1405/1984.
Harîrî, Muhammed Îsâ. Târîhü’l-Mağribi’l-İslâmî ve’l-Endelüs fi’l-asri’l-Merînî (610/1213-869/1465). Kuveyt: Dârü’l-Kalem, 1408/1987.
İbn Cülcül. Tabakatü’l-etibba ve’l-hükemâ. nşr. Fuâd Seyyid. Beyrut: by., 1985.
İbn Ebû Zer’ el-Fâsî. ez-Zehîratü’s-seniyye fî târîhi’d-Devleti’l-Merîniyye. Rabat: Dârü’l-Mansûr, 1972.
İbn Ebû Zer’ el-Fâsî. Enîsü’l-mutrib bi-ravzi’l-kırtâs fî ahbâri mülûki’l-Mağrib ve târîhi medîneti Fas. Rabat, Dârü’l-Mansûr,1972.
İbn Haldûn. et-Ta’rîf bi-İbn Haldûn ve rıhletühu garben ve şarken, 7. cilde ek olarak. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmî, 1413/1992.
İbn Şakrûn, Muhammed b. Ahmed. Mezâhirü’s-sekâfeti’l-Mağribiyye. Dârülbeyzâ: Dârü’s-Sekafe, 1985.
İbnü’l-Ahmer. Ravzatü’n-nisrîn fî devleti Benî Merîn. thk. Abdülvehhâb b. Mansûr. Rabat: el- Matbaatü’l-Mülkî, 1423/2003.
İbnü’l-Hatîb, Lisânüddin. Makâletü Mukniatü’s- sâil ani’l-marazi’l-hâil. thk. ve tkd. Hayât Kara. Rabat: Dârü’l-Emân, 1436/2015.
İbnü’l-Hatîb, Lisânüddin. Hatratü’t-tayf: rıhelât fi’l-Mağrib ve’l-Endelüs 1347-1362. thk. Ahmed Muhtâr Abbâdî. Beyrut: el-Müessesetü’l-Arabîli’d-Dirâsât, 2003.
İbnü’l-Hatîb, Lisânüddin. el-İhâta fî ahbâri Gırnâta. thk. Muhammed Abdullah İnân. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1393/1973.
İbnü’l-Kādî. Cezvetü’l-iktibâs fî zikri men halle mine’l-a’lâm bi’l-medîneti Fas. Rabat: Dârü’l Mansûr, 1973.
Îmân, Yahluf. el-Manzûmetü’t-tıbbiyye fî bilâdi’l-Mağribi’l-İslâmî mine’l-karn 2 h. ilâ gâyeti’l-karni 8 h./ 8-14m. Cezair: Camiatü 8 May 1945 Guelma, Yüksek Lisans Tezi, 2016-2017.
Kâhya, Esin. “Zehrâvî”. Türkiye DiyanetVakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/189-191. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
Karaimamoğlu, Tolgahan. Kara Ölüm Ortaçağ Dünyasını Yok Olmanın Eşiğine Getiren Veba. İstanbul: Kronik Kitap, 2022.
Keleş, Hilmi. “Endülüs’te Tıp Bilimi”. Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi 1/1 (2022), 54-75.
Kennûn, Abdullah. en-Nübûğü’l-Mağribî fi’l-edebi’l-Arabî. Beyrut: Dârü’l-Kitâb, 1961.
Mâhî, Ali Hâmid. el-Mağrib fî asri’s-Sultan Ebî İnân el-Merînî. Dârülbeyzâ: Dârü’n-Neşri’l-Mağribî, 1986.
Müellifi Meçhul. el-istibsâr fî acâibi’l-ebsâr. thk. Sa’d Abdülhamîd Zağlûl. Dârülbeyzâ, 1985.
en-Nümeyrî, İbnü’l-Hâc. Feyzü’l-ubâb ve ifâdâtü kıdâhi’l-âdâb fî hareketi’s-saîdeti ilâ Kosantîne ve’z-Zâb. thk. Muhammed İbn Şakrûn. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1990.
es- Selâvî. Kitâbü’l-İstiska li-ahbâri’l-garbi’l-İslâmî. thk. Muhammed ve Ca’fer en-Nâsırî. Dârülbeyzâ: Dârü’l-Kitâb,1954.
Şükürov, Qiyas. Beni Ahmer Devleti (1232-1492). İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi, Doktora Tezi, 2008.
et-Temîmî el-Fâsî, Ebû Abdullah b. Muhammed. el-Müstefâd fî menâkıbi’l-ubbâd bi-Medineti Fas ve mâ yelîhâ mine’l-bilâd. thk. Muhammed eş-Şerîf. Titvan: Menşûrâtü Külliyeti’l-Âdâb ve’l-Ulûm, 2002.
et- Tücîbî. Fadâletü’l-huvân fî tayyibâti’t-ta’âm ve’l-elvân sûratün min fenni’t-tabh fi’l- Endelüs ve’l-Mağrib fî bidâyeti asri Beni Merîn. thk. Muhammed b. Şakrûn. Beyrut: Dârü Garbi’l-İslâmî, 1984.
el-Ubûdî, Câsim- Tomar, Cengiz. “İbnü’l-Hatîb, Lisânüddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2000), 21/74-76.
Venşerîsî , Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ et-Tilimsânî. Miyarü’l-mu’rib ve’l-Camii’l-Mağrib ‘an fetâvâ ehli Îfrîkiyya ve’l-Endelüs ve’l-Mağrib. tahric eden Muhammed Haccî v.dğr. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî,1401/1981.
el-Vezzân. Hasan. Vasfu Ifrîkiyye. Fransızca’dan Arapça’ya trc. Muhammed Haccî-Muhammed el-Ahdar. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1983.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Zehra Gözütok Tamdoğan
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Dergimizde yayımlanan makaleler, 