The Approach Of Umar Ibn Al-Khattāb To Health Services: An Analysis In The Context Of Jundishāpūr, The Plague Of Amwās, And Leprosy Practices

Authors

  • yılmaz Çelik Nöhü ilahiyat fakültesi

Keywords:

Umar ibn al-Khattab, Health Institutions, Jundishāpūr, Amwās Plague, Leprosy

Abstract

Umar ibn al-Khattab, through the policies he implemented, became a turning point in Islamic civilization. He elevated the strength of the state established by the Prophet Muḥammad to a level capable of competing with the two superpowers that bordered the Muslim domains. The period of Umar is regarded as a phase in which administrative, financial, and social institutionalization became distinctly systematized within Islamic civilization. His establishment of the dīwān administration, structuring of the judiciary, founding of ribās which later formed the basis of the postal system, organization of a regular army, promotion of educational activities, and institutionalization of public finance all point to his strong institutional perspective on state governance.

However, Umar did not achieve the same level of institutionalization in the field of health. Despite the presence of advanced medical centers—such as Jundīshāpūr—that came under Muslim rule following the conquests, there is no evidence of a clearly structured health organization during his era. Likewise, despite extensive research on his life and governance, no data indicate that he developed a specific treatment policy for the Plague of Amwās or for individuals suffering from leprosy.

There may be several key reasons why a health policy cannot be established at the institutional level. First, within Umar’s understanding of governance, health—given the social realities of the time—was an area largely approached through individual and familial measures. The idea of the state directly providing health services emerged later, with the development of medical institutions in Islamic society, a process that can be traced back to the mid-Umayyad period. Second, Umar prioritized the most urgent needs of the community; security, justice, fiscal order, educational activities, and the administration of conquests were likely regarded as more immediate necessities than the establishment of health institutions in the early years of the state. Third, the existing institutional structures in centers such as Jundishāpūr continued to function independently. Moreover, their integration into Islamic polity required time. Rather than forcibly intervening in or transforming these institutions, Umar preferred that they naturally integrate into Muslim society over time.

Nevertheless, this should not be interpreted as indifference on the part of Umar toward health-related matters. Indeed, during the Plague of Amwās and various individual health issues, he took precautionary measures, sought remedies, and consulted those with medical knowledge.

In summary, Umar’s lack of institutionalization in the field of health stems not from negligence or disregard, but from the social conditions of the period and the prioritization of other essential needs. His approach reflects a conception of health grounded in individual responsibility and community protection. In this article, a general evaluation is made based on the health-related data of the period. 

References

Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şakir-Hamza Ahmed ez-Zeyn. 20 cilt. Kâhire: 1995.

Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi (2) Hulefâ-i Râşidîn Dönemi. İstanbul: Ensar Yayınları. 2020.

Aycan, İrfan. “Emevîler Dönemi Kültür Hayatında Bazı Beşerî İlimlerin Tarihsel Gelişimi.” Dinî Araştırmalar 2/6 (2000), 213-221.

Azizova, Elnure. Hz. Peygamber Döneminde Çalışma Hayatı ve Meslekler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.

Azzavi, S.M. “Hâris B. Kelede Es-Sekafî'nin Arap Tıp Tarihindeki Yeri ve Önemi”. çev. T. M. N. Ali-M. Kavak. Bir İnsan-ı Selim-Azmi Özcan’a Armağan, ed. R. Arıkan-H. Demiryürek. 837-851. İstanbul: Lotus Yayınları, 2016.

Bakır, Abdulhalik. “Erken Ortaçağlarda Tıp Kültürü Bilimi ve Çalışmaları." Bir İnsan-ı Selîm Prof. Dr. Azmi Özcan'a Armağan. ed. R. Arıkan-H. Demiryürek. 305-352. İstanbul: Lotus Yayın Grubu, 2017.

Bakır, A.-Altungök, A. “İslâm Dünyasının Yükselme Çağında Tababet”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 53-97.

Bayat, A. H. Tıp tarihi. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği, 2016.

Belâzürî, Ahmed b. Yahya b. Câbir. Fütûhu’l-Büldân. thk. Ömer Enis et-Tabbâ’-Abdullah Enis et-Tabbâ’. Beyrut: Mektebetü’l-Meârif, 1987.

Bouamrane, C. “Ortaçağ İslâm Dünyasında Bilim ve Gelişmesi.” çev. Hüseyin Şimşek. İSTEM, 14, (2009), 383-396.

Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. Riyâd: Beytu’l Efkâr, 1998.

Buhl, F. “Amvas”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 1/428. İstanbul: MEB Yayınları, 1978.

Bulut, H. “Salgın Bir Hastalık Olarak Vebâ’nın Dinî Açıdan Yorumlanması.” Academic Knowledge 3/1 (2020), 1-19.

Cengi̇z, E. "Hz. Ömer Döneminde Meydana Gelen Amvas Taunu ve Etkileri." Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2020), 129-150.

Çelik, Yılmaz. İslâm’da Sosyal Hizmetler. Konya: Çizgi Yayınevi, 2017.

Çelik, Yılmaz. “Hz. Ömer’in Devlet Yönetiminde Sosyal Hizmet Uygulamaları”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 353-374. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.

Çelik, Yılmaz. “Hz. Peygamber Döneminde Engelliler”. İslâm Medeniyetinde Engellilik. ed. Yılmaz Çelik vd. 47-84. Konya: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.

Dineveri. el-Ahbâru't-Tıvâl Eskilerin Haberleri. çev. Z. Akman. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.

Dündar, Mahmut. “İslâm Medeniyet Tarihinde Sağlık Kurumları ve Hastaneler”. İslâm’da Sağlık ve Koruyucu Hekimlik. ed. Adem Yerinde. 285-298. Ağrı: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları, 2021.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd, thk. Muhammed b. Sâlih er-Râcıhî. Riyâd: Beytu’l Efkâr, 1999.

Efe, Zehra Gençel. İslam Tıp Tarihi. Konya: Çizgi Yayınevi, 2019.

Efe, Zehra Gençel. "İslam Tarihinde Tıp Bilgisinin Ortaya Çıkışına Dair Değerlendirmeler: İbn Ebû Usaybia Örneği." İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 10/3 (2021): 2952-2974.

Ekşi, Ahmet. “Hz. Ömer’in ‘Miskin’ Kavramıyla Zekât Uygulamalarına Getirdiği Açılım”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 3/123-135. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.

Erkoçoğlu, Fatih. “Emeviler Döneminde Beşeri Bilimler.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/3 (2019), 49-60.

Eser, Mithat. Engelli Sahâbîler. İstanbul: Nesil Yayınları, 2013.

Fayda, Mustafa. "Amvâs". TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Eylül 2025. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/amvas.

Göl, Yavuz Selim. Hz. Ömer. İstanbul: Bir Yayıncılık, 2021.

Halîfe b. Hayyât. Târihu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziya Umeri. Riyad: Daru Tayyibe, 1985.

el-Hamârine, Neşet. “İslâm Medeniyetinde Tıp Tarihine Dair Yeni Bir Yorum”. çev. E. Tanrıverdi. Sarkiyat Mecmuasi 20 (2012), 145-171.

Hasan İbrahim Hasan. Siyasi, Dini, Kültürel ve Sosyal İslâm Târihi. çev. İ. Yiğit-S. Gümüş, 6 cilt, İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1991.

Heysemî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman. Mecmeu’z-Zevâid ve Menbau’l-Fevâid. çev. Heyet. 20 Cilt. İstanbul: Ocak Yayınları, 2011.

Hitti, Philip K. Siyâsî ve Kültürel İslâm Târihi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: İFAV Yayınları, 1995.

İbn Sa’d, Muhammed. Kitâbu’t-Tabakâti’l-Kebîr, thk. Ali Muhammed Ömer. 15 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hânci, 2001.

İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, 21 Cilt. Beyrut: Dârı Hicr, 1417-1418/1997-1998.

İbnü’l-A’sem el- Kûfî. Ebû Muhammed Ahmed el-Kûfî. el-Fütûh. 4 Cilt. Beyrut: 1986.

İbnü’l-Esir. el-Kâmil fi’t-Tarih. thk. Abdullah el-Kâdi. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1987.

Kalkaşandî, Ebû’l-Abbas Ahmed. Subhu’l-A’şâ fî Sınâati’l-İnşâ. 14 Cilt. Kâhire: 1922/1340.

Kavakçı, Yusuf Ziya. Hisbe Teşkilâtının Bir İslâm Hukuk ve Tarih Müessesesi Olarak Kuruluşu ve Gelişmesi. Ankara: Baylan Matbaası, 1975.

Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2010.

Keskinbora, H.Kadircan. “Selçuklu DarüşŞifâlarında Tıp Eğitimi ve Dünyaya Olan Etkileri”. İslâm Tıbbı. ed. Usmanbaş Ö. 1-14. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2018.

Kettânî, Muhammed Abdulhay. et-Terâtîbu’l-İdâriyye (Hz. Peygamber'in Yönetimi). çev. Ahmet Özel, 2 cilt, İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.

Kur’ân Yolu. Erişim 16 Eylül 2018. https://kuran.diyanet.gov.tr

Mâlik b. Enes. el-Muvattâ’. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Beyrut: 1985.

Mihail. Süryânî Mihail Vekainâmesi. çev. Hrant D. Andreasyan. byy. 1944.

Müslim, Ebû’l-Huseyn Müslim b. Haccâc. Sahîh-i Müslim. Riyad: Beytü’l-Efkâr, 1998/1419.

Nasr, S. Hüseyin. İslâm'da Bilim ve Medeniyet. çev. N. Avcı-K. Turhan-A. Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.

Öner, Abdurrahman. “Hz. Ömer Döneminde Yaşanan Amvâs Vebası.” İSTEM 35 (2020), 145-168.

Özdemir, Metin. “Hz. Ömer’in Kader Anlayışı”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 3/455-466. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.

Öztürk, Levent. İslâm Tıp Tarihi Üzerine İncelemeler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.

Palalı, M. Zeki. “Cüzzam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/cuzzam

Sallâbî, A. Muhammed. İkinci Halife Hz. Ömer (ra). çev. Mehmet Akbaş. İstanbul: Ravza Yayınları, 2018.

es-San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. el Musannef. thk. Habîburrahmân el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrut: 1983.

Sayılı, A. “İslâm’da Hastahane Kurma Faaliyetinin Erken Evrelerine Orta Asya Katkıları.” Erdem 3/7 (1987), 135-148.

Söylemez, M. Mahfuz. Bilimin Yitik Şehri Cündişâpûr. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.

Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-Rusuli ve’l Mülûk. thk.Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Kâhire: 1967.

Terzi, M. Zeki. Hz. Peygamber ve Hulefâ-yi Râşidin Döneminde Askeri Teşkilât. İstanbul: Siyer Yayınları, 2017.

Uçar, İlyas. Orta Çağ Kara Belası Amvâs Vebası. İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.

Ya’kûbî, Ahmed b. Ebî Ya'kûb b. Ca’fer b. Vehb. Târîhu'l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrut: 1960.

Varlık, Nükhet. “Tâun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/taun

Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu'l-İslâm, thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1989-2000.

Published

2025-12-31

How to Cite

Çelik, Y. (2025). The Approach Of Umar Ibn Al-Khattāb To Health Services: An Analysis In The Context Of Jundishāpūr, The Plague Of Amwās, And Leprosy Practices. DARUSSIFA – JOURNAL OF ISLAMIC MEDICAL HISTORY RESEARCH, 4(2), 145–162. Retrieved from https://dasitad.com/index.php/darussifa/article/view/94