Hz. Ömer’in Sağlık Hizmetlerine Yaklaşımı: Cündişâpûr, Amvâs Vebası ve Cüzzam Uygulamaları Bağlamında Bir İnceleme
Anahtar Kelimeler:
Ömer bin Hattab, Sağlık Kurumları, Cündişâpûr, Amvâs Vebası, CüzzamÖzet
Hz. Ömer, ortaya koyduğu icraatlarıyla İslâm Medeniyetinde bir dönüm noktası olmuştur. O, Hz. Peygamber’in kurduğu devletin gücünü sınırdaş olduğu iki süper güçle boy ölçüşecek seviyeye taşımıştır. Hz. Ömer Dönemi, İslâm medeniyetinde idari, mali, askeri ve diğer alanlardaki kurumsallaşmanın belirgin şekilde sistematikleştiği bir dönem olarak kabul edilmektedir. Divan teşkilatının oluşturulması, kadılık sisteminin yapılandırılması, posta teşkilatının temeli olan ribâtların kurulması, düzenli ordu yapılanması, eğitim-öğretim faaliyetleri ve kamu maliyesinin kurumsallaşması gibi birçok alanda atılan adımlar, onun devlet yönetiminde güçlü bir kurumsal perspektife sahip olduğunu göstermektedir. Ancak Hz. Ömer, aynı kurumsallaşmayı sağlık alanında gerçekleştirememiştir. Özellikle fetihlerle birlikte Müslümanların hâkimiyetine giren Cündişâpûr gibi ileri tıp merkezlerinin varlığına rağmen Hz. Ömer devrinde belirgin bir sağlık teşkilatlanmasına rastlanmamaktadır. Keza, Hz. Ömer hakkında yapılan yüzlerce araştırmaya rağmen, onun Amvâs salgını ve cüzzamlılara yönelik bir tedavi politikasının olduğunu gösteren açık ve net bir veri görünmemektedir.
Kurumsal düzeyde bir sağlık politikasının oluşturulamamasının birkaç temel nedeni olabilir. İlk olarak, Hz. Ömer’in yönetim anlayışında sağlık, o dönemin toplumsal şartları gereği daha çok bireysel ve ailevi tedbirler çerçevesinde değerlendirilen bir alandı. Devlet eliyle sağlık hizmeti sunma düşüncesi, İslâm toplumunda daha sonraki dönemlerde tıp kurumlarının gelişmesiyle birlikte ortaya çıkmıştır. Bu süreci Emevîler’in ortalarından itibaren başlatmak mümkündür. İkinci olarak Hz. Ömer, toplumun acil ihtiyaçlarını önceleyen bir siyaset izlemiş; güvenlik, adalet, mali düzen, eğitim-öğretim ve fetihlerin yürütülmesi, devletin ilk yıllarında sağlık kurumlarına göre daha öncelikli görülmüş olabilir. Üçüncü olarak, Cündişâpûr gibi merkezlerdeki mevcut kurumsal yapılar zaten kendi iç işleyişiyle devam etmekteydi. Ayrıca buranın İslâm toplumuna ve devlete entegrasyonu için zamana ihtiyaç vardı. Hz. Ömer bu kurumlara müdahale ederek zorla dönüştürmek yerine onların doğal süreç içinde Müslüman toplumla bütünleşmesini tercih etmiştir. Bütün bunlara rağmen Hz. Ömer’in sağlık konularına ilgi duymadığı anlamı çıkarılmamalıdır. Nitekim gerek Amvâs vebasında gerekse bireysel sağlık problemlerinde önlemler almış, tedavi yollarını aramış, tıbbi bilgisi olanlardan yardım istemiştir.
Özetle belirtmek gerekirse, Hz. Ömer’in sağlık alanında kurumsallaşmaya gitmemesi, ihmalden ve önemsememekten ziyade dönemin toplumsal şartlarına ve ihtiyaçların önceliğine dayanmaktadır. Onun yaklaşımı, bireysel tedbiri ve toplumsal korunmayı esas alan bir sağlık tasavvurunu yansıtmaktadır. Bu makalede dönemin sağlıkla ilgili verilerinden hareketle genel bir değerlendirme yapılmaya çalışılacaktır.
Referanslar
Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şakir-Hamza Ahmed ez-Zeyn. 20 cilt. Kâhire: 1995.
Apak, Adem. Ana Hatlarıyla İslâm Tarihi (2) Hulefâ-i Râşidîn Dönemi. İstanbul: Ensar Yayınları. 2020.
Aycan, İrfan. “Emevîler Dönemi Kültür Hayatında Bazı Beşerî İlimlerin Tarihsel Gelişimi.” Dinî Araştırmalar 2/6 (2000), 213-221.
Azizova, Elnure. Hz. Peygamber Döneminde Çalışma Hayatı ve Meslekler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
Azzavi, S.M. “Hâris B. Kelede Es-Sekafî'nin Arap Tıp Tarihindeki Yeri ve Önemi”. çev. T. M. N. Ali-M. Kavak. Bir İnsan-ı Selim-Azmi Özcan’a Armağan, ed. R. Arıkan-H. Demiryürek. 837-851. İstanbul: Lotus Yayınları, 2016.
Bakır, Abdulhalik. “Erken Ortaçağlarda Tıp Kültürü Bilimi ve Çalışmaları." Bir İnsan-ı Selîm Prof. Dr. Azmi Özcan'a Armağan. ed. R. Arıkan-H. Demiryürek. 305-352. İstanbul: Lotus Yayın Grubu, 2017.
Bakır, A.-Altungök, A. “İslâm Dünyasının Yükselme Çağında Tababet”. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 2 (2017), 53-97.
Bayat, A. H. Tıp tarihi. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği, 2016.
Belâzürî, Ahmed b. Yahya b. Câbir. Fütûhu’l-Büldân. thk. Ömer Enis et-Tabbâ’-Abdullah Enis et-Tabbâ’. Beyrut: Mektebetü’l-Meârif, 1987.
Bouamrane, C. “Ortaçağ İslâm Dünyasında Bilim ve Gelişmesi.” çev. Hüseyin Şimşek. İSTEM, 14, (2009), 383-396.
Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. Riyâd: Beytu’l Efkâr, 1998.
Buhl, F. “Amvas”. MEB İslâm Ansiklopedisi. 1/428. İstanbul: MEB Yayınları, 1978.
Bulut, H. “Salgın Bir Hastalık Olarak Vebâ’nın Dinî Açıdan Yorumlanması.” Academic Knowledge 3/1 (2020), 1-19.
Cengi̇z, E. "Hz. Ömer Döneminde Meydana Gelen Amvas Taunu ve Etkileri." Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/13 (2020), 129-150.
Çelik, Yılmaz. İslâm’da Sosyal Hizmetler. Konya: Çizgi Yayınevi, 2017.
Çelik, Yılmaz. “Hz. Ömer’in Devlet Yönetiminde Sosyal Hizmet Uygulamaları”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 353-374. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.
Çelik, Yılmaz. “Hz. Peygamber Döneminde Engelliler”. İslâm Medeniyetinde Engellilik. ed. Yılmaz Çelik vd. 47-84. Konya: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
Dineveri. el-Ahbâru't-Tıvâl Eskilerin Haberleri. çev. Z. Akman. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
Dündar, Mahmut. “İslâm Medeniyet Tarihinde Sağlık Kurumları ve Hastaneler”. İslâm’da Sağlık ve Koruyucu Hekimlik. ed. Adem Yerinde. 285-298. Ağrı: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları, 2021.
Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd, thk. Muhammed b. Sâlih er-Râcıhî. Riyâd: Beytu’l Efkâr, 1999.
Efe, Zehra Gençel. İslam Tıp Tarihi. Konya: Çizgi Yayınevi, 2019.
Efe, Zehra Gençel. "İslam Tarihinde Tıp Bilgisinin Ortaya Çıkışına Dair Değerlendirmeler: İbn Ebû Usaybia Örneği." İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 10/3 (2021): 2952-2974.
Ekşi, Ahmet. “Hz. Ömer’in ‘Miskin’ Kavramıyla Zekât Uygulamalarına Getirdiği Açılım”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 3/123-135. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.
Erkoçoğlu, Fatih. “Emeviler Döneminde Beşeri Bilimler.” Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9/3 (2019), 49-60.
Eser, Mithat. Engelli Sahâbîler. İstanbul: Nesil Yayınları, 2013.
Fayda, Mustafa. "Amvâs". TDV İslâm Ansiklopedisi. 13 Eylül 2025. https://İslâmansiklopedisi.org.tr/amvas.
Göl, Yavuz Selim. Hz. Ömer. İstanbul: Bir Yayıncılık, 2021.
Halîfe b. Hayyât. Târihu Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziya Umeri. Riyad: Daru Tayyibe, 1985.
el-Hamârine, Neşet. “İslâm Medeniyetinde Tıp Tarihine Dair Yeni Bir Yorum”. çev. E. Tanrıverdi. Sarkiyat Mecmuasi 20 (2012), 145-171.
Hasan İbrahim Hasan. Siyasi, Dini, Kültürel ve Sosyal İslâm Târihi. çev. İ. Yiğit-S. Gümüş, 6 cilt, İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1991.
Heysemî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman. Mecmeu’z-Zevâid ve Menbau’l-Fevâid. çev. Heyet. 20 Cilt. İstanbul: Ocak Yayınları, 2011.
Hitti, Philip K. Siyâsî ve Kültürel İslâm Târihi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: İFAV Yayınları, 1995.
İbn Sa’d, Muhammed. Kitâbu’t-Tabakâti’l-Kebîr, thk. Ali Muhammed Ömer. 15 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hânci, 2001.
İbn Kesîr. el-Bidâye ve’n-Nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, 21 Cilt. Beyrut: Dârı Hicr, 1417-1418/1997-1998.
İbnü’l-A’sem el- Kûfî. Ebû Muhammed Ahmed el-Kûfî. el-Fütûh. 4 Cilt. Beyrut: 1986.
İbnü’l-Esir. el-Kâmil fi’t-Tarih. thk. Abdullah el-Kâdi. Beyrut: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1987.
Kalkaşandî, Ebû’l-Abbas Ahmed. Subhu’l-A’şâ fî Sınâati’l-İnşâ. 14 Cilt. Kâhire: 1922/1340.
Kavakçı, Yusuf Ziya. Hisbe Teşkilâtının Bir İslâm Hukuk ve Tarih Müessesesi Olarak Kuruluşu ve Gelişmesi. Ankara: Baylan Matbaası, 1975.
Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2010.
Keskinbora, H.Kadircan. “Selçuklu DarüşŞifâlarında Tıp Eğitimi ve Dünyaya Olan Etkileri”. İslâm Tıbbı. ed. Usmanbaş Ö. 1-14. Ankara: Türkiye Klinikleri, 2018.
Kettânî, Muhammed Abdulhay. et-Terâtîbu’l-İdâriyye (Hz. Peygamber'in Yönetimi). çev. Ahmet Özel, 2 cilt, İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
Kur’ân Yolu. Erişim 16 Eylül 2018. https://kuran.diyanet.gov.tr
Mâlik b. Enes. el-Muvattâ’. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Beyrut: 1985.
Mihail. Süryânî Mihail Vekainâmesi. çev. Hrant D. Andreasyan. byy. 1944.
Müslim, Ebû’l-Huseyn Müslim b. Haccâc. Sahîh-i Müslim. Riyad: Beytü’l-Efkâr, 1998/1419.
Nasr, S. Hüseyin. İslâm'da Bilim ve Medeniyet. çev. N. Avcı-K. Turhan-A. Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1991.
Öner, Abdurrahman. “Hz. Ömer Döneminde Yaşanan Amvâs Vebası.” İSTEM 35 (2020), 145-168.
Özdemir, Metin. “Hz. Ömer’in Kader Anlayışı”. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. ed. Ali Aksu. 3/455-466. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası, 2018.
Öztürk, Levent. İslâm Tıp Tarihi Üzerine İncelemeler. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
Palalı, M. Zeki. “Cüzzam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 08 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/cuzzam
Sallâbî, A. Muhammed. İkinci Halife Hz. Ömer (ra). çev. Mehmet Akbaş. İstanbul: Ravza Yayınları, 2018.
es-San‘ânî, Abdürrezzâk b. Hemmâm. el Musannef. thk. Habîburrahmân el-A‘zamî. 11 Cilt. Beyrut: 1983.
Sayılı, A. “İslâm’da Hastahane Kurma Faaliyetinin Erken Evrelerine Orta Asya Katkıları.” Erdem 3/7 (1987), 135-148.
Söylemez, M. Mahfuz. Bilimin Yitik Şehri Cündişâpûr. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-Rusuli ve’l Mülûk. thk.Muhammed Ebû’l-Fadl İbrahim. 11 Cilt. Kâhire: 1967.
Terzi, M. Zeki. Hz. Peygamber ve Hulefâ-yi Râşidin Döneminde Askeri Teşkilât. İstanbul: Siyer Yayınları, 2017.
Uçar, İlyas. Orta Çağ Kara Belası Amvâs Vebası. İstanbul: Siyer Yayınları, 2020.
Ya’kûbî, Ahmed b. Ebî Ya'kûb b. Ca’fer b. Vehb. Târîhu'l-Ya’kûbî. 2 Cilt. Beyrut: 1960.
Varlık, Nükhet. “Tâun”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/taun
Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu'l-İslâm, thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1989-2000.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 yılmaz ÇELİK
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Dergimizde yayımlanan makaleler, 